ဆာအက်ဒွင်အာနိုး (သို့မဟုတ်) အာရှတိုက်၏အလင်းရောင်ကို ဖန်တီးသူ

အနောက်ဥရောပသို့ ဗုဒ္ဓသာသနာ ပျံ့နှံ့မှုသမိုင်းကို လေ့လာဖူးသူတိုင်း “အာရှတိုက်၏ အလင်းရောင်”ဟူသော ကဗျာကြီး၏ အကြောင်းကို ကြားဖူးကြပေလိမ့်မည်။ ဤကဗျာရှည်ကြီးကြောင့် လည်းကောင်း၊ ဤကဗျာရှည်ကြီး၏ ဩဇာသက် ရောက်မှုကြောင့်လည်းကောင်း၊ အနောက်နိုင်ငံသား အမြောက်အမြားတို့သည် ဗုဒ္ဓဘာသာဝင်ဖြစ်လာကြသည်။ အထူးသဖြင့် ဗုဒ္ဓဘာသာအပေါ် ပို၍ သက်ဝင် ယုံကြည်မှုရှိလာကြသည်။ ၄င်းတို့အထဲတွင် အင်္ဂလန်နိုင်ငံသား အရှင်အာနန္ဒာမေတ္တေယျ၊ ဂျာမဏီနိုင်ငံသား အရှင်ဥာဏတိလောက၊ သီရိလင်္ကာနိုင်ငံသား အနာဂါရိက ဓမ္မပါလတို့သည်လည်း အပါအဝင် ဖြစ်ခဲ့ပေသည်။
“အာရှတိုက်၏ အလင်းရောင်” ကဗျာကို သိရှိသူ ကြားဖူးသူအမြောက်အမြား ရှိနိုင်သော်လည်း ထိုကဗျာအား ရေးသားခဲ့သူ ဖန်တီးသူ ဆာအက်ဒွင် အာနိုး၏ အကြောင်းကိုကား သိရှိသူနည်းပါးပေလိမ့်မည်။ အနောက်ဥရောပသို့ ဗုဒ္ဓသာသနာ ပြန့်ပွားရေးအတွက် အရေးပါအရာရောက်ခဲ့သူ ဖြစ်သည့် ထို ပုဂ္ဂိုလ်ကြီး၏ အကြောင်းကိုလည်းကောင်း၊ ၄င်းရေးခဲ့သော ကဗျာရှည်ကြီး၏ အကြောင်းကိုလည်းကောင်း မမေ့ပျောက်ကောင်းဟု ယူဆသဖြင့် ဤဆောင်းပါးကို ရေးသားတင်ပြရခြင်း ဖြစ်ပေသည်။
ဆာအက်ဒွင်အာနိုးသည် အင်္ဂလန်နိုင်ငံသား ဖြစ်ပြီး ၁၈၃၂ ခုနှစ်တွင် မွေးဖွားခဲ့သည်။ ၄င်းသည် ၁၈၅၄ ခုနှစ် အသက် ၂၂ နှစ်အရွယ်တွင် အောက်စ်ဖို့ တက္ကသိုလ်မှ ဂုဏ်ထူးဖြင့် ဘွဲ့ရခဲ့သည်။ ရှေးဟောင်း စာပေနှင့် နိုင်ငံခြားဘာသာစကား၊ စာပေတို့ကို လေ့လာရန်၊ ငယ်စဉ်ကပင် စိတ်ဓာတ်ပြင်းထန်ခဲ့ သည်။ ကဗျာလင်္ကာများကို ရေးဖွဲ့ရန်လည်း ဝါသနာ ကြီးခဲ့သည်။ အောက်စ်ဖို့တက္ကသိုလ်မှ ဘွဲ့ရပြီးနောက် ထိုစဉ်က ဗြိတိသျှကိုလိုနီဖြစ်ခဲ့သော အိန္ဒိယ နိုင်ငံသို့ သွားရောက်ခဲ့သည်။ ဖူးနားကောလိပ်တွင် ဆရာအဖြစ် တာဝန်ထမ်းဆောင်ခဲ့သည်။ ဖူးနားကောလိပ်တွင် ကျောင်းအုပ်ကြီးအဖြစ် တာဝန်ထမ်း ဆောင်ခဲ့သည်။ ယင်းကောလိပ်တွင် ဆရာအဖြစ်လည်းကောင်း၊ ကျောင်းအုပ်ကြီးအဖြစ်လည်းကောင်း တာဝန်ထမ်းဆောင်ရင်း ကမ္ဘာတွင်ရှေးအကျဆုံးဟု ယူဆရမည့် ဟိန္ဒူဘာသာနှင့် ဗုဒ္ဓဘာသာတို့ကိုလည်း လေ့လာခဲ့သည်။ သက္ကတစာပေကိုလည်း စနစ်တကျ ဆည်းပူးလေ့လာခဲ့သည်။ ကြိုးစားအားထုတ်သ လောက်လည်း ခရီးပေါက်ခဲ့သည်။
ဆာအက်ဒွင်အာနိုးသည် အိန္ဒိယတွင် နေထိုင်ရင်း အိန္ဒိယနိုင်ငံကြီးသည် ဗြိတိသျှအင်ပါယာ လက်အောက်ရောက်နေ၍ တိုင်းရင်းသားများသည် ဖိနှိပ် ခံနေရကြောင်း ဟိန္ဒူဘာသာနှင့် ဗုဒ္ဓဘာသာတို့သည် ညှိုးငယ်နေရခြင်းဖြစ်ကြောင်းကို သိရှိလာခဲ့သည်။ ဗုဒ္ဓဘာသာတရားတော်၏ ယထာသူတကျမှု၊ ဗုဒ္ဓ ၏သွန်သင်ဆုံးမမှုတို့ကို သဘောပေါက်နားလည် လာခဲ့သည်။ ကျောင်းအုပ်ကြီးအဖြစ်မှ နှုတ်ထွက်ပြီး အင်္ဂလန်နိုင်ငံသို့ ပြန်ရောက်သောအခါ ဒေးလီးတယ် ရီဂရပ်ဖ် သတင်းစာတွင် အလုပ်လုပ်ရင်း စာပေများ ကို ရေးသားခဲ့သည်။ အထူးသဖြင့် အိန္ဒိယနိုင်ငံကြီး ၏ ယဉ်ကျေးမှု၊ ဘာသာရေးနှင့် စပ်ဆိုင်သော စာပေ မျာားကို အရေးများခဲ့သည်။ ဤတွင် နာမည်ကျော် အာရှ၏ အလင်းရောင် (Light of Asia) ခေါ် ကဗျာ ရှည်ကြီးသည် ပေါ်ထွက်လာတော့သည်။
အက်ဒွင်အာနိုးသည် ဗုဒ္ဓဘာသာဝင် မဟုတ်ခဲ့သော်လည်း သက္ကတစာပေကို လိုက်စားရာမှ ဗုဒ္ဓကိုကြည်ညိုကာ ယင်းကဗျာကို ဖွဲ့ဆိုခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ ယင်းကဗျာကို ဖွဲ့ဆိုချိန်မှာ ၁၈၇၉ ခုနှစ်ဖြစ်၍ မြန်မာ နိုင်ငံတွင် သီပေါမင်း နန်းတက်ပြီးစ တစ်နှစ်တာ ကာလအချိန်အတွင်း ဖြစ်သည်။ ယင်းကဗျာသည် အင်္ဂလိပ်စာဖတ် ပရိသတ်များအတွက် ဗုဒ္ဓဘာသာကို စိတ်ဝင်စားလာရန် များစွာ အထောက်အပံ့ဖြစ်ခဲ့သည်။ အက်ဒွင်အာနိုးသည် ဗုဒ္ဓဘာသာနှင့် ပတ်သက်ပြီး သူ၏ ခံစားမှုများအား ဥာဏ်စွမ်းရှိသလောက် အိတ်သွန်ဖာမှောက်ရေးချလိုက်ခြင်းပင် ဖြစ်သည်။
ယင်းကဗျာရှည်ကြီးအား နိုင်ငံအတော်များများတွင် ဘာသာရပ်အမျိုးမျိုးဖြင့် အကြိမ်ပေါင်း ၆၀ ကျော်ရိုက်နှိပ်ထုတ်းဝေခဲ့ရသည်ဟု ဆိုသည်။ အုပ် ရေပေါင်း သန်းချီပြီး ထုတ်ဝေခဲ့ရ၍ ဗုဒ္ဓဘာသာအကြောင်းကို အနောက်တိုင်းသားများသိရှိခွင့် ရခဲ့ပေသည်။ အချို့သော အနောက်တိုင်းသားတို့သည် ယင်း အာရှ၏ အလင်းရောင် ကဗျာရှည်ကြီးကို ဖတ်ပြီး ဗုဒ္ဓဘာသာဝင်အဖြစ် ကူးပြောင်းလိုက်ကြသည်။ ဆာအက်ဒွင်အာနိုး၏ ကျေးဇူးတရားကား ကြီးမားလှ ၏။ အက်ဒွင်အာနိုးအား စာရေးဆရာအကျော်အမော်အဖြစ် အင်္ဂလိပ်အစိုးရက ဆာဘွဲ့ကို ချီးမြှင့်ခဲ့ သည်။ ဆရာကြီးသည် နောက်ပိုင်းတွင် သူ့ကိုယ်သူ “ကျွန်ုပ်တို့ ဗုဒ္ဓဘာသာဝင်များ” ပြောဆိုသုံးနှုန်းလေ့ရှိကြောင်း သိရသည်။ အသက် ၇၂ နှစ်အရွယ် ၁၉၀၄ ခုနှစ်တွင် ကွယ်လွန်အနိစ္စရောက်ခဲ့သည်။
အင်္ဂလန်နိုင်ငံသား အရှင်အာနန္ဒမေတ္တေယျသည် အာရှတိုက်၏ အလင်းရောင်ကဗျာကို ဖတ်ရ၍ ဗုဒ္ဓဘာသာဝင်ဖြစ်သွားသည်ဟုလည်းကောင်း၊ အာရှတိုက်၏ အလင်းရောင်ကဗျာသည် သူ့အပေါ်တွင် အလွန်ဩဇာကြီးမားခဲ့သည်ဟုလည်းကောင်း အဆိုရှိကြသည်။ မည်သို့ပင်ဆိုစေ၊ အယ်လင်ဘင်းနက်(လူအမည်)ခေါ် အရှင်အာနန္ဒာမေတ္တေယျ(ရဟန်းဘွဲ့)၏ ဗုဒ္ဓသာသနသမာဂမအဖွဲ့၏ ပထမဆုံးသော ဂုဏ်ထူးဆောင်အဖွဲ့ဝင်မှာ ဆာအက်ဒွင်အာနိုးပင် ဖြစ်လာတော့သည်။ အက်ဒွင်အာနိုးသည် ၁၉၀၄ ခုနှစ်တွင် ကွယ်လွန်သွားခဲ့သောအခါတွင် “ရွှံ့ညွှန်၌ ပေါက်သောကြာပန်းသည် ရွှံ့ညွန့်၌ မလိမ်းကျံဘဲ သန့်ရှင်းလတ်ဆက်သော လေပြည်ထဲ၌သာ တည်ရှိနေဘိသကဲ့သို့”ဟု တင်စားချီးမွမ်းခဲ့ရသည်။
အရှင်အာနန္ဒာမေတ္တေယျ၏ ဗုဒ္ဓသာသန သမာဂမအသင်းကြီးသည် ဗုဒ္ဓဝါဒ အမည်ရှိစာစောင်ကို အင်္ဂလိပ်ဘာသာဖြင့် ထုတ်ဝေပြီး ကမ္ဘာအရပ် ရပ်သို့ ဖြန့်ချိခဲ့သည်။ ပထမစာစောင်ကို ၁၉၀၃ ခုနှစ် စက်တင်ဘာလ၌ ထုတ်ဝေခဲ့သည်။ ယင်းစာစောင်၌ ဆာအက်ဒွင်အာနိုးသည် ရွှေစေတီ The Golden Temple အမည်ရှိ ကဗျာတစ်ပုဒ်ကို ရေးဖွဲ့ထည့်သွင်းခဲ့သေးသည်။ ရွှေတိဂုံစေတီတော်အကြောင်းကို ရေးဖွဲ့ထားကြသော ကဗျာဖြစ်သည်။ ဆာအက်ဒွင်အာနိုးသည် ၁၉၀၄ ခုနှစ်တွင် ကွယ်လွန် ခဲ့ခြင်းဖြစ်ရာ ဖော်ပြပါကဗျာသည် ၄င်း၏ နောက်ဆုံးလက်ရာဟု ဆိုကြပေသည်။
ကမ္ဘာ့ဗုဒ္ဓသာသနာပြု ပုဂ္ဂိုလ်အနေဖြင့်လည်း အထူးသဖြင့် အနောက်တိုင်းတွင် ဗုဒ္ဓသာသနာပြုရန် ကြိုးစားအားထုတ်နေသူများ အနေဖြင့်လည်း ကောင်း ထာဝရမမေ့အပ်သည့် ပုဂ္ဂိုလ်ထူးတစ်ယောက်အဖြစ် မှတ်တမ်းတင်အပ်ပေသည်။

မောင်ဥာဏ်စိန်
ကျမ်းကိုးစာရင်း
၁။ အတ္ထုပ္ပတ္တိထူး(မင်းယုဝေ)
၂။ အနာဂါရိကဓမ္မပါလ(ရွှေဘိုမိမိကြီး)
၃။ အရှင်အာနန္ဒာမေတ္တေယျ(မောင်သာမည)